به گزارش رویداد غرب، الهام یوسفی نژاد:مرز مهران فقط خطی روی نقشه نیست؛ مسیری است که کالا، مسافر، زائر و فرصتهای اقتصادی از آن عبور میکنند. پشت این مسیر، استانی ایستاده که نفت و گاز دارد، خاکش ظرفیت کشاورزی دارد، طبیعتش میتواند مقصد گردشگری باشد و همسایگی با عراق برایش فرصت تجارت ایجاد کرده است. بااینحال، پرسش مهم برای بسیاری از خانوادهها همچنان پابرجاست:
سهم این ظرفیتها در زندگی روزمره مردم کجاست؟
این پرسش، نقطه شروع یک روایت اقتصادی صرف نیست؛ مسئلهای است که به اعتماد عمومی، امید اجتماعی، مسئولیتپذیری مدیران و معنای واقعی جهاد تبیین گره میخورد.
مرز؛ جایی که آمار به یک پرسش تبدیل میشود
بر اساس آمار اعلامشده از سوی گمرکات استان ایلام، ارزش صادرات انجامشده از مرز مهران در سال گذشته از یک میلیارد و ۳۱۸ میلیون دلار فراتر رفته است؛ رقمی که از اهمیت این گذرگاه در تجارت خارجی کشور حکایت دارد. اما در گزارش توسعه، عددها پایان ماجرا نیستند؛ آغاز پرسشاند.

از ارزش صادرات، چه سهمی به ایجاد فرصتهای شغلی پایدار در استان منتهی میشود؟ چه تعداد از کسبوکارهای محلی در زنجیره تأمین، حملونقل، بستهبندی، خدمات و تجارت سهم دارند؟ چه میزان از این رفتوآمد اقتصادی میتواند برای جوانی که به دنبال شغل است یا خانوادهای که میخواهد کسبوکار کوچکی راه بیندازد، فرصت واقعی ایجاد کند؟
پاسخ به این پرسشها به بررسی دادههای اشتغال، ارزش افزوده محلی، تعداد بنگاههای فعال و سهم کسبوکارهای بومی نیاز دارد. بدون چنین بررسیای، نه میتوان از بینتیجه بودن ظرفیتهای مرزی سخن گفت و نه میتوان صرف افزایش صادرات را معادل بهبود معیشت همه مردم دانست. توسعه زمانی از محدوده گزارشهای اداری خارج میشود که آثار آن در زندگی شهروندان قابل مشاهده و اندازهگیری باشد.
مسئله فقط بیکاری نیست؛ مسئله کیفیت فرصتهاست
در بحث اشتغال، گاهی تمام توجه به یک عدد معطوف میشود؛ نرخ بیکاری بالا رفته یا پایین آمده است. این شاخص اهمیت دارد، اما برای شناخت کامل وضعیت اقتصادی یک استان کافی نیست.
نرخ مشارکت اقتصادی، کیفیت شغل، میزان دستمزد، ثبات درآمد، تناسب آموزش با نیاز بازار کار و امکان راهاندازی کسبوکار نیز باید بررسی شوند.
در گزارش سازمان مدیریت و برنامهریزی استان درباره وضعیت اقتصادی ایلام در شهریور ۱۴۰۵، نرخ مشارکت اقتصادی استان در بهار همان سال ۳۹.۳ درصد اعلام شده بود. این رقم، پرسش درباره میزان حضور مردم در بازار کار و موانع مشارکت اقتصادی را جدیتر میکند.
برای فهم دقیق این وضعیت باید پای صحبت کسانی نشست که مستقیماً با آن روبهرو هستند: جوانی که پس از تحصیل به دنبال شغل متناسب با تخصصش میگردد، کارآفرینی که برای تأمین سرمایه در گردش مشکل دارد، کشاورزی که میان هزینه تولید و قیمت فروش گرفتار شده و صاحب کسبوکاری که نمیداند چگونه مشتریان بیشتری پیدا کند.
این روایتها قرار نیست جای آمار را بگیرند؛ قرار است نشان دهند آمارها در زندگی واقعی چه معنایی پیدا میکنند.
در مقابل، تجربه کسبوکارهایی که توانستهاند در همین شرایط شغل ایجاد کنند نیز باید دیده شود. شناخت موانع، بدون شناسایی راهحلهای موفق، تصویری ناقص از مسئله ارائه میدهد.
جهاد تبیین؛ نه بزک واقعیت، نه تعمیم ناامیدی
جهاد تبیین هنگامی به یک وظیفه جدی رسانهای تبدیل میشود که روایت واقعیت را از دو آفت دور نگه دارد: پنهان کردن مشکلات و تعمیم دادن مشکلات به تمام واقعیت.
اگر ظرفیتهای اقتصادی ایلام دیده شوند اما موانع تبدیل آنها به رفاه عمومی نادیده بمانند، تصویر ارائهشده ناقص است. اگر مشکلات مردم روایت شوند اما تجربههای موفق، فرصتهای موجود و راهحلهای عملی کنار گذاشته شوند، باز هم تصویر ناقص خواهد بود.
رسانه مسئول است میان وعده و نتیجه، میان آمار و تجربه، میان تصمیم و اثر اجتماعی آن تمایز بگذارد.
این مسئولیت به معنای نادیده گرفتن خدمات انجامشده نیست؛ همانطور که بیان خدمات نیز نباید جای ارزیابی نتیجه را بگیرد. هر طرح اقتصادی باید با پرسشهایی روشن سنجیده شود: چه مسئلهای را حل میکند؟ چه کسانی از آن بهرهمند میشوند؟ چه میزان اشتغال ایجاد میکند؟ این اشتغال چقدر پایدار است؟ و مردم چه زمانی اثر آن را در زندگی خود احساس خواهند کرد؟
چنین رویکردی، جهاد تبیین را از تکرار گزارههای کلی به فرایند فهم دقیقتر واقعیت نزدیک میکند.
ایلام و مسئله تبدیل ظرفیت به ارزش افزوده
یکی از پرسشهای اساسی توسعه در ایلام، نحوه بهرهبرداری از ظرفیتهای موجود است. مرز مهران، منابع نفت و گاز، کشاورزی و گردشگری هرکدام میتوانند در ایجاد فعالیت اقتصادی نقش داشته باشند؛ اما هیچکدام بهتنهایی تضمینکننده اشتغال پایدار نیستند.
برای نمونه، در حوزه تجارت مرزی باید بررسی کرد چه موانعی بر سر راه حضور تولیدکنندگان و کسبوکارهای کوچک استان وجود دارد. آیا زیرساختهای حملونقل، انبارداری، بستهبندی و خدمات تجاری متناسب با ظرفیت مرز توسعه یافتهاند؟ آیا بنگاههای محلی میتوانند به بازار عراق دسترسی مؤثر داشته باشند؟ چه موانع مالی، اداری یا زیرساختی فعالیت آنها را محدود میکند؟
در حوزه کشاورزی نیز پرسش فقط میزان تولید نیست. دسترسی به بازار، صنایع تبدیلی، کاهش ضایعات، شیوههای نوین آبیاری و امکان فروش محصول با قیمت مناسب، بخشی از زنجیرهای هستند که میتوانند تولید را به درآمد پایدار نزدیک کنند.

در صنعت و انرژی نیز باید سهم فعالیتهای پاییندستی، توان بنگاههای محلی و میزان ایجاد ارزش افزوده در داخل استان بررسی شود.
اینها صرفاً پیشنهادهای نظری نیستند؛ محورهایی برای تحقیق میدانیاند که پاسخ به آنها میتواند گزارش را از بیان کلی ظرفیتها به تحلیل موانع و راهحلها برساند.
اعتماد عمومی از مسیر پاسخگویی میگذرد
اعتماد اجتماعی با تکرار وعدههای امیدوارکننده بهتنهایی شکل نمیگیرد. مردم زمانی میتوانند درباره عملکرد دستگاهها داوری آگاهانه داشته باشند که اطلاعات روشن، قابل بررسی و قابل مقایسه در اختیارشان قرار گیرد.
اگر هدف یک طرح اشتغالزایی ایجاد فرصتهای شغلی جدید است، باید مشخص شود چند شغل ایجاد شده، چه تعداد از آنها استمرار داشتهاند و چه میزان از منابع تخصیصیافته به نتیجه رسیده است. اگر پروژهای با تأخیر مواجه شده، دلایل آن باید روشن شود و زمانبندی جدید آن در دسترس مردم قرار گیرد.
چنین مطالبهای نه نفی تلاشهای انجامشده است و نه تضعیف امید اجتماعی. برعکس، پاسخگویی دقیق به مردم امکان میدهد میان پیشرفت واقعی، وعده اجرانشده و مانع خارج از اختیار یک دستگاه تفاوت قائل شوند.
در این میان، رسانه فقط انتقالدهنده گفتههای مسئولان نیست؛ وظیفه دارد ادعاها را بررسی کند، صدای شهروندان را بشنود و امکان مقایسه میان هدفگذاری و نتیجه را فراهم سازد.
امید، محصول شناخت مسئله و امکان تغییر است
امید اجتماعی را نمیتوان صرفاً با گفتن اینکه آینده روشن است ایجاد کرد. امید زمانی ریشه میگیرد که مردم مسئله خود را به رسمیت شناختهشده ببینند، مسیر حل آن را بشناسند و نشانههایی از امکان تغییر پیش روی خود داشته باشند.
برای جوان ایلامی، امید میتواند در دسترسی به فرصت شغلی متناسب با مهارتش معنا پیدا کند؛ برای کشاورز، در امکان فروش محصول با سود معقول؛ برای کارآفرین، در دسترسی روشن و منصفانه به تسهیلات؛ و برای خانواده، در برخورداری از درآمدی که بتواند برای آینده بر آن حساب کند.
رسانه با روایت تجربههای واقعی موفقیت، معرفی موانع قابل رفع و پیگیری وعدههای مشخص میتواند به شکلگیری چنین امیدی کمک کند. البته این نقش زمانی معتبر است که تجربههای موفق بهدرستی مستند شوند و مشکلات نیز بدون اغراق یا پنهانکاری بازتاب یابند.
جهاد تبیین در این معنا، نه جایگزین نقد است و نه نام دیگری برای تبلیغ؛ بلکه تلاشی برای روشنتر کردن واقعیت، شناخت دقیقتر مسئله و کمک به شکلگیری تصمیمهای آگاهانه است.
توسعه باید از مرز آمار عبور کند
ایلام برای توسعه به ظرفیتهای تازه نیاز ندارد؛ پیش از هر چیز باید روشن شود ظرفیتهای موجود چگونه به فرصتهای پایدار برای مردم تبدیل میشوند، چه موانعی در این مسیر وجود دارد و کدام تصمیمها میتوانند بیشترین اثر را بر زندگی شهروندان بگذارند.
مرز مهران وقتی به فرصتی فراگیر تبدیل میشود که آثار تجارت در فعالیت کسبوکارهای بومی و ایجاد ارزش افزوده دیده شود. منابع طبیعی زمانی پشتوانه توسعه خواهند بود که بهرهبرداری از آنها به فعالیت اقتصادی پایدار و مسئولانه منجر شود. طرحهای اشتغالزایی نیز زمانی معنا پیدا میکنند که نتیجه آنها در زندگی کسانی که به دنبال کار هستند، قابل ارزیابی باشد.
این مسیر به آمار دقیق، گفتوگوی صریح، نظارت عمومی و پیگیری مستمر نیاز دارد؛ وظایفی که در آنها رسانه میتواند نقشی مؤثر ایفا کند.
شاید مهمترین پرسش برای آینده ایلام این نباشد که استان چه ظرفیتهایی دارد؛ بلکه این باشد که چگونه میتوان میان ظرفیتهای موجود و زندگی مردم پیوندی پایدار برقرار کرد.
پاسخ به این پرسش، همان نقطهای است که گزارشگری از بازگویی خبر فراتر میرود، جهاد تبیین از شعار فاصله میگیرد و امید اجتماعی بهجای تکیه بر وعده، بر شناخت و امکان تغییر استوار میشود.
خبرنگار ما از جوانی دانشآموخته دانشگاه که برای پیدا کردن شغل متناسب با رشته تحصیلیاش تلاش میکند سوال کرد: با وجود تحصیلات دانشگاهی، چرا هنوز نتوانستهای شغل متناسب با تخصصت پیدا کنی؟
وی گفت: «وقتی وارد دانشگاه شدم، تصورم این بود که اگر درس بخوانم و مدرک بگیرم، میتوانم شغل مناسبی پیدا کنم و روی پای خودم بایستم. اما بعد از فارغالتحصیلی متوجه شدم داشتن مدرک بهتنهایی کافی نیست.
برای بعضی فرصتهای شغلی سابقه کار میخواهند، درحالیکه من برای به دست آوردن همان سابقه به فرصت شغلی نیاز دارم. از طرف دیگر، نمیخواهم صرفاً برای اینکه بیکار نباشم، کاری انجام بدهم که هیچ ارتباطی با سالها تحصیل و تخصصم نداشته باشد.
من انتظار ندارم دولت برای هر فارغالتحصیل یک صندلی آماده کند؛ اما انتظار دارم شرایطی فراهم شود که بتوانیم از دانشمان استفاده کنیم. اگر قرار است جوان در استان خودش بماند، باید بتواند آیندهای برای خودش تصور کند.»
خبرنگار رویداد غرب: این وضعیت چه تأثیری بر زندگی و نگاهت به آینده گذاشته است؟
وی ادامه داد: «وقتی چند سال درس میخوانی و بعد نمیتوانی از تخصصت استفاده کنی، کمکم احساس میکنی بین چیزی که برایش تلاش کردهای و چیزی که در زندگی واقعی به دست آوردهای، فاصله افتاده است.
بعضی از دوستانم به فکر رفتن از ایلام افتادهاند. بعضی هم کارهایی انجام میدهند که ارتباطی با رشته تحصیلیشان ندارد. مسئله فقط درآمد نیست؛ آدم دوست دارد احساس کند تواناییهایش به درد جامعه میخورد.
من هنوز دوست دارم در استان خودم بمانم، اما ماندن باید امکانپذیر باشد. نمیشود فقط از جوان خواست امیدوار باشد؛ باید فرصتهایی هم وجود داشته باشد که این امید بر آنها تکیه کند.»
پس از شنیدن این سخنان به سراغ اداره کل تعاون، کار و رفاه اجتماعی رفتیم:
مرادپور معاون اشتغال این اداره کل در پاسخ به خبرنگار رویداد غرب در خصوص مراکز کاریابی و سامانه جست و جوی شغل گفت:
بر اساس اعلام اداره کل تعاون، کار و رفاه اجتماعی استان ایلام، در حال حاضر ۱۲ مرکز مشاوره شغلی و کاریابی در سطح استان فعالیت دارند که از این تعداد سه مرکز در شهر ایلام، سه مرکز در شهرستان مهران و در شهرستانهای دهلران، ایوان، درهشهر و آبدانان نیز هرکدام یک مرکز مستقر هستند.
وی افزود: همچنین از ابتدای سال جاری تاکنون ۱۱۲ فرصت شغلی در سامانه جستوجوی شغل ثبت شده و ۲۱۳ نفر نیز از طریق این سامانه به کار گمارده شدهاند.
معاون اشتغال اداره کار و رفاه اجتماعی تصریح کرد: بر اساس آمار تجمیعی این سامانه از زمان راهاندازی در اردیبهشتماه ۱۴۰۲، تاکنون ۴۹۲ فرصت شغلی ثبت و زمینه اشتغال یکهزار و ۳۱۳ نفر فراهم شده است. به گفته مسئولان، تقریباً تمامی فرصتهای شغلی ثبتشده در این سامانه به بخش خصوصی اختصاص دارد.
مراد پور ادامه داد: در راستای تقویت ارتباط میان آموزشهای مهارتی و بازار کار نیز، با استقرار یک مرکز مشاوره شغلی و کاریابی در مرکز آموزش فنی و حرفهای ایلام از ابتدای سال جاری، زمینه معرفی مهارتآموختگان و جویندگان کار به فرصتهای شغلی فراهم شده است.
پس از این گفت و گو به سراغ وضعیت بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی در ایلام رفتیم:
بر اساس گزارشی که خبرگزاری دانشجو در هشتم آبانماه ۱۴۰۵ منتشر کرده است، تعداد بیکاران ثبتشده در استان ایلام طی سال ۱۴۰۴ به ۱۴ هزار و ۵۷۷ نفر رسیده که از این تعداد، ۱۰ هزار و ۴۷۴ نفر را دانشآموختگان دانشگاهی تشکیل میدهند.
بر این اساس، حدود ۷۱.۸ درصد از بیکاران اعلامشده در این گزارش را فارغالتحصیلان دانشگاهی تشکیل میدهند؛ آماری که ضرورت بررسی تناسب میان آموزش عالی، مهارتهای تخصصی و نیاز واقعی بازار کار استان را برجسته میکند.
«در کنار آمار قابل توجه فارغالتحصیلان بیکار، ثبت ۴۹۲ فرصت شغلی در سامانه جستوجوی شغل طی بیش از سه سال، پرسش مهمی را پیش روی سیاستگذاران اشتغال قرار میدهد؛ اینکه آیا فرصتهای شغلی موجود با رشتههای تحصیلی، مهارتها و انتظارات شغلی دانشآموختگان ایلام تناسب دارد؟ پرسشی که پاسخ به آن میتواند بخشی از دلایل تداوم بیکاری در میان قشر تحصیلکرده استان را روشن کند.»
پایان پیام/
